091:28:061.27]:340.15(532.2)“16“


Azra Gadžo-Kasumović


DEFTER DONACIJA UPUĆENIH U DVA ČASNA HAREMA / SURRE DEFTERI IZ 1617/18. GODINE




Sažetak


U radu Defter donacija upenih u Dva časna harema / surre defteri iz 1617/18. godine analizira se sadržaj deftera iz 1617/18. godine. Defter ima tugru sultana II Osman-šaha, sina Ahmed-hana. Defteru je bilo mjesto u arhivi runovodstvene kancelarije za Dva harema / Haremeyn-i şerifeyn-i muhasebesi, u kojoj se čuvala takva vrsta dokumentacije. Može se pretpostaviti da je na neki nama nepoznat nin izmješten iz te arhive, bilo tako što se od ranije našao u rukama nekog državnog službenika visokog ranga ili što je u godinama kada se Osmansko carstvo raspadalo uzet iz arhive kao arhivski materijal, a u svrhu obrade. Defter se našao u Gazi Husrev- begovoj biblioteci tako što ga je, prema bilješci na petnom listu s tugrom, godine 1916. poklonio muallim Uzejir Čengić. Unatoč tome što nedostaju neki listovi iz deftera, defter pruža vrijedne informacije o osmanskim donatorima, iznosu i korisni- cima donacija te o ninu na koji je funkcionirala raspodjela navedenih donacija. O donacijama / surre za Meku i Medinu mnogo se pisalo u posljednje vrijeme u turskoj literaturi, uglavnom na osnovu suvanih deftera iz 18. i 19. i petka 20. stolja. Poznato mi je da postoje objavljeni samo fragmenti jednog deftera od nekoliko listo- va iz 1052/1642-43 koji se odnosi na Medinu, a da imaju slan sadržaj kao defter iz 1617/18. godine, kao i to da postoji defter iz 1049/1639-1640. godine. Defter iz 1617/18. godine pokazuje da je sto godina nakon što je sultan Selim I postao halifa i otpeo redovno slanje donacija navedena praksa slanja donacija za Dva časna harema nastavljena. Pored toga što je slanje donacija s oružanom pratnjom predstav- ljalo faktor sigurnosti i osiguravanja puteva odlaska za hadž, namjena donacija bila je podrška domicilnom stanovništvu svetih mjesta i mudžavirima s raznih krajeva osmanske države da doprinesu svojim dahom pobožnosti koji se uzdiže neprekinuto iznad Dva harema i upućivanjem molitvi za trajanje vlasti vladara trajanju vladavine vladajuće elite dotle dok ona nastoji da vlada u ime Boga i dok nastoji da vlada pra- vedno. U tom pogledu ispunjen je smisao časnog ajeta: Fa’ğa‘l af ’idatan mina’n- nāsi tahwī ilayhim wa’rzuqhum minat-tamarāti la‘allahum yaškurūn.“1 Osmanski vladari pridavali su znaj iskazivanju pokornosti Božijoj volji i pridavali su znaj nefesima slavljenja Boga koji se iz centralnog hrama pobožnosti uzdižu iznad Dva časna harema i šire prema udaljenim prostorima, kao što se šire i prema onim pro- storima koji predstavljaju same daleke dubine / min fağğin aq. Defter pokazuje da


1 „Zato ini da srca nekih ljudi čeznu za njima i opskrbi ih raznim plodovima da bi zahvalni bili.“ Prev. Korkut, Kur’an, 14:37.


su Osmanlije svojim donacijama podupirale funkcioniranje znajnog broja zavija i ribata, koji su u defteru pojedinno nabrojani u samoj Medini, i sufijsku zajednicu sastavljenu od velikog broja mudžavira s raznih podrja velike osmanske države uključujući i mudžavire iz Bosanskog ejaleta. U defteru su navedena i imena nekih osoba iz Bosanskog ejaleta: Ali Bosnevija iz Čelebi Pazara, Ali Halifa Bosnevija i Ibrahim-efendije Bosnevija. Vidljivo je na osnovu brojnih deftera donacija iz 19. i

20. stoljeća da podrška sufijskim zajednicama i zavijama i ribatima više nije posto- jala u to vrijeme, tj. nije postojala na nin na koji je evidentirana u ovom defteru s početka 17. stolja. U defteru se također iskazuje i posebna podrška pripadnicima hanefijskog mezheba. Prema tome, Osmanlije su kao nosioci izvršne vlasti velike islamske države u navedenom periodu, u saradnji sa šejhovima iz Meke i Medine, u potpunosti bili glavni nosioci organizacije sigurnosti hadžija i odvijanja hadžskih obreda. Također su svojim donacijama bili organizatori i podržavatelji neprekinutog i kontinuiranog i intenzivnog održavanja i obavljanja molitvi kao što su podupirali i trajanje uzdizanja nefesa pobožnosti iznad Dva časna harema.


Ključne riječi: „Surre“ defter 1617-18., privilegije, donacije, vakufi iz Anadolije i Rumelije, Medinei munevvera, bezbjednost hadžija, ribati, zavije, hudžere, sufije, mudžaviri, džemati, nefesi, dah pobožnosti




Poslednjeg desetljeća u turskoj literaturi pojavio se pojačan interes za izučavanje specijalne povorke s donacijama za sveta mjesta / surre alayı2 i za izučavanje deftera donacija / surre defteri u kojima su se te donacije registri- rale. Prije toga o pojmu surre pisao je kratko Uzunçarşılı3. Murat Akgündüz objasnio je tradiciju slanja carskih donacija i njihovu ulogu u zbližavanju islamskog društva.4 Fatma Soydemir je kao doktorsku tezu obradila deftere donacija / surre deftere koji se odnose na vakuf sultana II Mahmud-hana i dala njihovu detaljnu transliteraciju i diplomatički opis.5 Jusuf Çağlar i Salih Gülen su sabravši brojne tekstove u vezi s navedenom temom koja sadrži detaljan opis časnog mahfila ili mahmila i carskih donacija priredili knjigu pod naslovom Der-i saadetten Haremeyn’e surre-i Hümayun.6 Knjiga koja


  1. Izraz surre ima arapsku grafiju ﻩﺮﺻ . U tom pogledu je ispravna njegova transkripcija u obliku surre. Vidjeti: I. Parlatır, Osmanlı Türkçesi Sözlüğü, Ankara, 2011, str. 1535. Međutim, susre se i transkripcija sürre (npr. vidjeti: SSCB Ilimler Akademisi, Türkçe Rusça Sözlük, Moskva, 1977., str. 799).

  2. Uzunçarşılı, Osmanlı devletinin saray teşkilatı, Ankara, 1988., str. 181-182.

  3. Murat Akgündüz, Surre-i Hümayun geleneği ve islam toplumunu kaynaştırmadaki rolü,

D.E.U. Ilahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı XXII, Izmir, 2005., str. 107-114.

  1. Fatma Soydemir, Surre defterlerine re sultan Mahmud Han vakfı’ndan hac yolu ve Hicaz’a dağıtılan yardımlar, T.C. Marmara Üniversitesi Türkiyat araştırmaları enstitüsü, Türk tarihi ana bilim dalı, Yakınçağ tarihi bilim dalı, Istanbul, 2007.

  2. Yusuf Çağlar-Salih Gülen, Dersaadetten Haremeyn’e surre-i hümayun, Istanbul, 2009.


sadrži najdetaljnija i najobuhvatnija istraživanja u vezi s pitanjem donacija koje su upućivane u sveta mjesta jeste knjiga koju je izdao Državni arhiv u Istanbulu 2010. godine pod naslovom Osmanlı belgelerinde surre alayları, kojoj su vrlo detaljno objašnjeni pojmovi surre defteri i surre alayı i pojaš- njena praksa slanja donacija u vrijeme hadža u pravcu Meke, Medine, Sirije

/ Şam i Egipta.7

Nakon što je sultan Selim I osvojio Egipat, priključio je Carstvu i Dva časna harema / Haremeyn Mekku i Medinu i proglasio se halifom 1517. godine. Osmanlije su, nakon Memluka, preuzeli svu brigu u vezi s organiza- cijom putovanja na hadž. Početkom ramazana 1004 / između 29. aprila i 8. maja 1596. godine osnovana je posebna računovodstvena kancelarija za Dva harema / Haremeyn-i şerifeyn-i muhasebesi tako što je tadašnji darusseadeaga

/ darus-seade agası izdvojio iz raznih kancelarija vođenje deftera sultanskih i vezirskih vakufa.8 Kancelarija koja se odnosila na mukate Dva harema / Haremeyn mukataası postojala je 974/1567. godine, bila je vezana za ana- dolskog defterdara i sadržavala je registracije mukata9 koje su bile određene za Dva harema kao i registracije donacija koje su se slale u Meku i Medinu.10 Ova kancelarija čuvala je deftere na osnovu kojih se vršila raspodjela prihoda s raznih, za tu svrhu namijenjenih, mukata za vakufe Dva harema.11 Slanje donacija u sveta mjesta u vidu specijalnih povorki trajalo je do 1. svjetskog rata.12 Do 1281/1864. godine povorka s donacijama slala se na konjima i mazgama. Od navedene godine počela se slati brodom, i to je trajalo do 1908. godine. Nakon toga slala se hidžaskom željeznicom. Ranije su se donacije slale počevši od 12. redžepa, a nakon što je odlučeno da se šalju brodom, datum slanja donacije postao je 15. šaban.13

Centralna vlast vodila je brigu o tome da donacije određene za Dva časna harema stignu na vrijeme. Također je brinula i o pravovremenom postavlja-



  1. V.: T. C. Başbakanlık Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Yayın Nu: 116, Ankara, 2010.

  2. Selaniki, Tarih. C. II. str. 594, prema: Baki Çakır, Osmanlı Mukataa sistemi, Istanbul, 2003., str. 95.

  3. O tome koji su sve prihodi bili određeni za Haremejn v.: Baki Čakır, n. d., str. 95.

  4. Barkan, „954 / 1547 Bütçesi“, str. 326, prema: Baki Çakır, Osmanlı Mukataa sistemi, Istanbul, 2003., str. 96-97.

  5. MAD 115, v. 104b (977 / 1569), prema: Baki Çakır, Osmanlı Mukataa sistemi, Istanbul, 2003., str. 97. Šta je sve u određenim periodima spadalo u prihode Dva harema v.: n. d. str. 95-96.

  6. Mehmet Zeki Pakalin, Osmanli Tarih Deyimleri ve Terimleri Sozlugu III, Istanbul 1993., str. 280.

  7. Munir Atalar, n. d. str. 129, prema: Fatma Soydemir, Surre defterlerine re sultan II Mahmud Han vakfından hac yolu ve Hicaz’a dağıtılan yardımlar, Istanbul, 2007., str. 17.


nju službenika koji su u nekom pogledu bili angažirani oko donacija.14Surre defter predstavljao je listu donacija koje su se svake godine u vrijeme orga- nizacije odlaska na hadž otpremale iz osmanske prijestolnice u Dva časna harema. Organiziranje slanja donacija bio je svečani čin koji se obavljao uz posebnu proceduru i dvorski protokol. U navedenom protokolu učestvovali su darusseadeaga, inspektor / müfettiş za Dva harema, defterdar i službenik koji je stavljao tugru na dokumente / tevki’-i efendi. Ceremonija priprema- nja povorke donacija i slanja deftera s registriranim donacijama i carskog pisma / name-i hümayun za šerifa Meke odvijala se u carskom saraju na poziv darusseadeage.15 Na carsko pismo / name-i hümayun koje je upućivano šerifu Meke pečat je prvo stavljao veliki vezir, a potom se ono predavalo glavnom sekretaru / reisü’l-kuttab i darusseadeagi kojem su se u prisustvu zvanica oblačile svečane odore / hil’at. Kizlaraga je uzimao u ruke dugi štap16 specijalno određen za darusseadeagu i on bi išao ispred povorke. Ovaj štap mogao je nositi samo u vrijeme dok se kretala povorka. Na deftere koji su bili pripremljeni za tu priliku pečat je stavljao jazidžija darusseadeage, potom inspektor Dva harema, zatim je potpisivao defterdar svojim repatim

/ kuyruklu potpisom na mjesto koje je za njegov potpis bilo određeno, a nakon toga je nišandžija stavljao tugru.17 Povjerenik za otpremanje povorke s donacijama i za uručivanje deftera zvao se povjerenik za donacije / surre emini. Donacije su se u Meki uručivale licima za koje su bile određene u prisustvu emira, tj. šerifa Meke, mekanskog kadije i ostalih zainteresiranih lica.18 Otpremanje mahmila ili mahfila s donacijama koje su bile natovare- ne na ukrašenu devu s carskim pismom i kesama novca od donacija / surre kisesi, što je bilo zapečaćeno carskim muhurom, obavljalo se ispred carskog kubbeta / kubbe-i hümayun te nakon što bi to bilo predato darusseadeagi, on bi to proslijedio i uručio povjereniku za donacije / surre emini.19 Osmanlije nisu samo slali donacije za sveta mjesta, nego su i osiguravali puteve kojim su prolazili hadžije. U tom smislu sultan je upućivao naredbe / hüküm begler-


  1. Hukum upućen beglerbegu u Egiptu u kojem se naređuje da se uz povjerenika za donacije postavi i sposoban katib. V.: 3 numaralı mühimme defteri (966-968 / 1558-1560), Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara, 1993., str. 509.

  2. Detaljnije o tome kako se odvijala procedura u vezi s otpremanjem donacija v.: Uzunçarşılı, Osmanlı devletinin saray teşkilatı, Ankara, 1988., str. 181-182.

  3. Ovaj štap bio je pokazatelj da su kızlarage bili nadležni nad agama u sultanskom haremu.

Vidjeti: Mehmet Zeki Pakalin, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü II, Istanbul, 1993., str. 280.

  1. I. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Saray Teşkilatı, Ankara, 1988., str. 181; Uzunçarşılı,

Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, Ankara, 1948., str. 247.

  1. I. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez... n. d., str. 385.

  2. Proceduru slanja donacija objasnio je Uzunçarşılı u djelu Osmanlı Devletinin Saray Teşkilatı... n. d., str. 182.


begu Sirije i beglerbegu Egipta, koji je vodio brigu o tome da janjičari i spahije koji su bili angažirani na tom području štite hadžije, njihovu imovinu kao i samu povorku s donacijama od napada nepokornih arapskih plemena. Janjičari angažirani na tom području bili su postavljani u službu na period od godinu dana, a nakon toga je bilo nužno da budu zamijenjeni.20 Hukum je bio upućivan i defterdaru koji je bio zadužen za arapska područja s naredbom da osigura dovoljan broj spahija i janjičara za zaštitu kolone s hadžijama. Iz jednog hukuma datiranog 27. mjeseca zu-l-hidždže 966 / 30. septembra 1559. godine, vidi se da je na navedenom osiguranju bivalo angažirano po 150 janjičara i 100 spahija. Međutim, u situaciji kada bi na Porti zaključili, na osnovu izvještaja koji su im stizali, da postoji opasnost za sigurnost hadžija na putevima, slala se naredba da se taj broj poveća.21 S Porte su pratili način na koji su donacije raspodjeljivane u samoj Meki i Medini, tako što je iz mjesta odakle je dolazila donacija postavljana osoba zadužena, s jedne strane, da obavlja čuvanje navedene donacije na onom mjestu koje mu je dodijeljeno u dužnost te da nadgleda njenu raspodjelu, tj. da vrši nezaret.22 U naredbi koja je registrirana u defteru iz 1617/18. godine vidi se da su se donacije dijelile svake godine na određenom mjestu. U hukumu se navodi da primanje dona- cija i pomoći predstavlja pravo osoba navedenih u defteru, a da je njihova dužnost da uče dove za padišaha. Ukoliko je bilo nepravilnosti u raspodjeli donacija, slali bi se hukmovi na ime kadije Meke i kadije Medine u kojim bi se upozoravalo na to da se nepravilnosti isprave. Na Porti su zahtijevali da se precizno i pojedinačno upišu sve funkcije na koje se navedene donacije dodjeljuju, da se upiše broj osoba koje primaju donaciju kao i iznos svake pojedinačne donacije.23 Spiskovi o raspodjeli donacija ovjereni i potpisani u Meki i Medini slali su se na Portu. Raspodjela se obavljala pod nadzorom šerifa i kadije Meke i kadije Medine. Nakon što bi na Portu stigao ilam o tome da je iznos donacije određen za neku osobu i njenu službu / vazife, s


20 3 numaralı mühimme defteri (966-968 / 1558-1560), Ankara, 1993., str. 88, 144, 680.

  1. Taj broj je navedene godine povan za još 50 spahija, v.: isto, str. 144.

  2. 3 numaralı... n. d., str. 680. Beglerbegu Egipta poslan je hukum datiran 11. muharrema 968 / 2. oktobra 1560. godine kojim mu se naređuje da postavi odgovaraju osobu iz reda begova na dužnost čuvanja Džedde, na vršenje nadzora / nezaret u Meki te na dužnost obavljanja pravedne raspodjele donacija koje se svake godine šalju iz Egipta, Sirije i ostalih zaštenih zemalja / Memalik-i mahruse u Meku, kao i raspodjele pšenice i ostalih milodara.

  3. Bila je uena nepravilnost da se u defterima donacija za ribate u Meki ne upisuje precizno broj osoba te da šejhovi ribata to uzimaju za sebe. Također je bilo ueno da u defterima donacija za Medinu nije bilo sasvim jasno koliko ima dužnosti i koliko osoba koje su zadužene npr. zaenje džuzova, kao što nije bilo ni jasno da li se na upražnjena mjesta postavljaju oni koji su sposobni da obavljaju navedenu obavezu. V.: 3 numarali... n. d., str. 521.


Porte je stizao hukum u kojem je kadiji Meke ili Medine naređivano kome će se navedeni iznos donacije dodijeliti. U nekim slučajevima je osoba iz Meke ili Medine koja je bila zainteresirana da joj se dodijeli upražnjena donacija lično dolazila u Istanbul da uputi molbu u vezi s tim. Na osnovu te molbe ili na osnovu kadijinog ilama stizao je s Porte hukum na osnovu kojeg se odobravalo navedeno dodjeljivanje upražnjene donacije / surre. Nakon što bi hukum o dodjeli donacije stigao, navedena donacija dodjeljivala se na osnovu te naredbe. U kaimu se bilježilo da navedena osoba koristi upražnjenu dona- ciju, te se na osnovu toga, također, to registriralo i u defter koji se čuvao na Porti.24 U slučaju promjene namjene donacije s Porte je dolazio upit upućen kadiji Meke ili Medine da se ispita razlog navedene promjene.25 Prema tome, ne samo da je Hidžaz, u kojem se nalaze časna mjesta Meka i Medina, bio oslobođen poreza nego je svake godine iz državne blagajne dobijao poklone u novcu, hrani, odjeći. Na taj način ispunjeno je bilo Allahovo obećanje koje je dao nekim potomcima Ibrahima, a.s., na njegovu molbu: „Rabbī innī askantu min duriyyatī bi wādin gayri di zar‘in inda baytika’l-muharrami Rabbanā li yumus-salāta fağ‘al af ’idatan mina’n-nāsi tahvī ilayhim wa’rzuqhum minat-tamarāti la‘allahum yaškurūna.“26 „Gospodaru moj, ja sam nastanio neke od svojih potomaka u jednoj neplodnoj dolini pa učini da srca ljudi žude za njima (da im budu naklonjena) i osiguraj im nešto od plodova da bi bili zahvalni (da bi Ti zahvaljivali).“


O defteru donacija / surre defteri iz 1617/18. godine


U Gazi Husrev-begovoj biblioteci našao se nekim slučajem defter donaci- ja upućenih za Dva časna harema Meke-i Mukerremu i Medine-i Munevveru datiran 1027/1617/18. godine.27 Defter ima lijep smeđi kožni povez, na unu-


  1. 3 numaralı mühimme defeteri, n. d., str. 526.

  2. Isto, str. 666. 2. safera godine 968 / 23. oktobra 1560. „Hukum kadiji časne Meke: bivši kadija Muhjuddin poslao je pismo da je stanovništvo časne Kabe došlo na skupštinu šerijatskog suda i podnio je predstavku da su se potužili govori: "Vakufi za Dva časna harema u Egiptu i Halepu su nepotpuni, svake godine postavljaju se nove donacije nekim osobama te se vrši pritisak na naše donacije. Nekad se kao naš hak sakupi samo jedna polovina, nekada jedna trina, a nekada jedna četvrtina. Osim toga, nekim osobama koje su nastanjene u Siriji, Egiptu i Halepu se od naših donacija određuje donacija i oni je preuzimaju, narito ona koja je uvjetovana za mudžavire u časnoj Kabi i nama se u vezi s ovim čini nasilje." Izvolio sam kazati slijede: "Neka se ovo pitanje ispita. Ako je uistinu donacija uvjetovana mudžavirima u časnoj Meki kakav je razlog da se, suprotno uvjetima vakifa, daje onima koji su na drugom mjestu. Neka se to napiše i neka se podnese predstavka kako jeste."

26 Kur’an, 14:38.

27 Defter ima stari broj 125, što vjerovatno predstavlja broj iz neke knjige privremenog inventara, a pronađen je zajedno s defterima Gazi Husrev-begovog vakufa koji također


trašnjosti korica ebru ukrase i tugru sultana II Osman-šaha, sina Ahmed-hana. Na listu s tugrom naknadno je arapskim harfovima na osmanskom upisano:

Poklonjeno od muallima Čengića Uzejira28 godine 31. 08. 1916.“ Koliko mi je poznato, radi se o najstarijem sačuvanom surre defteru. Sačuvani su još fragmenti od nekoliko listova deftera iz 1052/1642-43. godine, u kojem se navode podaci kao i u defteru iz 1617/18. godine29 i defter iz 1049/1639- 164030. Defteri iz kasnijeg perioda ne donose iste podatke niti su organizovani na isti način. U Državnom arhivu u Istanbulu sačuvano je oko 5000 surre deftera, od kojih se veliki broj odnosi na 19. i 20. stoljeće. Navedeni defteri spadaju u građu koja se čuvala u posebnoj računovodstvenoj kancelariji osno- vanoj 1596. godine, koja je vodila evidenciju i brigu o prihodima i donacija- ma namijenjenim za Dva harema, i stoga je čudno kako se ovaj defter našao sačuvan u jednoj pokrajini kao što je bila Bosna. S obzirom na činjenicu da je poklonjen od jednog Čengića, moglo bi se zaključiti da je neko od Čengića bio ili darusseadeaga ili povjerenik za donacije / surre emini, pa je nakon 1618. godine došao u Bosnu ili je bio paša u Bosni.31 Međutim, koliko nam je


imaju samo brojeve iz navedene knjige privremenog inventara koju još nisam uspjela pronaći. Defter treba da dobije novi broj u procesu obrade navedenih deftera koja tek slijedi.

  1. Bilješka je napisana na slijedi nin: Muallim Çengiç Üzeyir tarafından hediye edilmiştir (idilmiştir).“ U prvoj varijanti čitanja ovo ime Üzeyir sam pročitala Arabın tarafından, pa bi prema tome ime navedne osobe bilo Arap Čengić. Ipak sam se opredijelila za varijantu čitanja Üzeyir tarafından.

  2. I u ovom defteru kao i u defteru iz 1617/18. godine spominje se 769 osoba u starim hudžerama u Medini kao i 692 nove hudžere. V.: T. C. Başbakanlık Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı arşivi Daire Başkanlığı, Yayın Nu: 116, Ankara, 2010., str. 158.

  3. Anam Mohamed Osman Elkabashi, Surre defterleri ve 1049 / 1639-1640 Tarihli Surre Defteri, Istanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Istanbul, 2001., str. 27. Prema: Fatma Soydemir, n. d., str. 44.

  4. Za Čengiće se, prema pisanim dokumentima, zna da se prvi put spominju u Bosni između 1637. i 1640. godine. Međutim, vrlo je vjerovatno da su došli i ranije, tj. odmah s dolaskom Osmanlija. Čengići su bili zaimi i timarnici, kojima su osmanske vlasti povjeravale važne funkcije alajbega, mutesellima, paša i drugih nižih zapovjednika u pokrajini Carstva. I prije nego što su bili angažirani od Osmanlija, bili su angažirani od dinastije Akkojunlu, koja im je izdala ferman 1498. godine. Godine 1069 /1659. hercegovački mutesarrif Ali-paša Čengić smijenjen je i postavljen u Temišvarski ejalet. V.: Muvekit, Povijest Bosne, knjiga I, Sarajevo, 1999., str. 357. Godine 1650. spominje se u vezi s popravkom tvrđave Gabela. Isto, str. 344. Godine 1651. dotadašnji alajbeg Ali-paša Čengić bio je postavljen za mutesarrifa Hercegovkog sandžaka (isto, str. 345). Čengići su kao visoki državni funkcioneri čuvali svoje dokumente, pa se tako i poznati ferman begova Čengića, koji je objavio Bašag, našao u Bosni, gdje su ga donijeli s sobom. U ovom slučaju, pošto nemamo dovoljno podataka i neki dokument koji bi nam to pojasnio, ne možemo odrediti nin na koji je mogao sti u Bosnu i defter donacija / surre defteri koji je predmet ovog rada, a koji se na neki nin našao u posjedu navedenog muallima Uzejira Čengića.


poznato, darusseade carski kizlaraga iz Bosne bio je Bosnali kizlaraga hadži Mustafa-aga, sin Mehmeda, sin Abdulveduda, koji je na navedenu dužnost došao 1591. godine kao prvi bijelac, nakon što su tu dužnost ranije uvijek obavljali age crnci.32 Postoji i mogućnost da se ovaj defter našao u rukama navedenog Čengića tako što je neko, na pragu skoro očekivanog konačnog raspada Osmanskog carstva, uspio donijeti iz Istanbula ovaj defter u Bosnu kao arhivski materijal čiji se značaj gubio za kancelariju u kojoj su se defteri ovakve vrste čuvali.33

Defter je nepotpun, te se stoga gubi mogućnost cjelovitog uvida u situa- ciju u vezi s donacijama iz spomenute 1617/18. godine. Nedostaje završetak deftera, i unutar teksta deftera uočava se da nedostaje tekst nakon lista broj 2, gdje tekst počinje riječima „...olunup isimleri kayd ve sebt olundu“. Pošto stranice deftera nisu bile paginirane, nije se moglo utvrditi koliko stranica teksta nedostaje. Nedostaju i posljednji listovi deftera, tako da defter sada ima sačuvanih 58 ispisanih listova. Defter predstavlja veoma vrijedan historijski izvor, i velika je šteta što nije u cjelini sačuvan. Međutim, unatoč tome što ne daje potpune i cjelovite informacije, na osnovu sačuvanih listova može se steći slika o načinu na koji su organizirane i na koji su dodjeljivane donacije upućivane u Medinu početkom 17. stoljeća.

Postojale su dvije vrste deftera donacija: defter donacija / surre defteri, koji je sadržavao samo spisak donacija pojedinih vakufa koje su bile određene za ehaliju34 Meke i Medine i za razne vazife.35 Druga vrsta deftera donacija, pored registracije izvora donacija, sadržavala je i detaljne spiskove korisni-



  1. Navodi se da su od 1623. do 1922. godine crni age uglavnom bivali na ovoj dužnosti.

Tako je u tom periodu bilo 77 crnih, a 21 bijeli aga. Međutim, navodi se da su u periodu od 1595. do 1621. godine bili, kao što je bilo uobajeno za ovu funkciju, crni age Osman-aga, Abdur-Rezzak-aga, Dževher-aga, hadži Mustafa-aga, Sulejman-aga i Abdur- Rahman-aga (vidjeti: Türkiye Diyanet Vakfı Islam Ansiklopedisi, Istanbul, 1994, str. 1). Navodi se također da je kizlaraga Bosnali hadži Mustafa 1595. godine bio penzionisan i po svojoj volji otišao u Egipat. Darusseadeaga imao je visok položaj, odmah iza sadrazama i šejhu-l-islama. Nazivao se i kizlaraga jer je imao kompetencije nadzora nad agama koji su služili u sultanskom haremu. A imao je u opisu svojih dužnosti i nadzor nad sultanskim vakufima i vakufima svih državnih velikodostojnika koji su upivani u Dva harema.

  1. Pošto nam nedostaju suvani podaci u vezi s ovim pitanjem, nemoge je o ovome kompetentno i pouzdano govoriti.

  2. Ovdje zni: za one koji su sposobni da obavljaju navedene hizmete u čiju svrhu su se dodjeljivale donacije. A posebno se registrirala napomena kojom se određivala donacija za siromašne stanovnike navedenih svetih mjesta.

  3. U fermanima u vezi s pitanjima „surre“ navodilo se da treba da se sakupi novac za donaciju / surrei i za ple / vazife: ...mukataat-i merkume emvalından ber vech-i ocaklık mezid olan surre ve vezaif akçeleri aceleten tahsil... V.: Osmanlı belgelerinde surre alayları, n.d., str. 22.


ka donacija, naziv njihove vazife i iznos koji je svaki pojedinac primao na osnovu svoje vazife. Takav defter nazivao se defter za raspodjelu donacija

/ defter-i taksimat-i surre-i şerife. U takvu vrstu deftera spada defter iz 1617/18. godine namijenjen za ehaliju Medine, koji je predmet ovog rada, a koji spada u najstarije sačuvane deftere donacija / surre defteri. U literaturi koja je objavljena u vezi s pitanjem surre, naišla sam na još jedan defter iz 1639-49. godine.36

Na osnovu deftera iz 1617/18. godine vidi se da su se donacije slale uglavnom iz vakufa osnovanih u Istanbulu i u drugim dijelovima Rumelije od sultana, majki sultana ili drugih članova carske porodice, vezira i drugih lica koja su na neki način bila angažirana u državnoj službi, kao i imućnih trgovaca i zanatlija. Iz uvida u defter iz 1617/18. godine i druge objavljene transliteracije deftera koji se odnose na 19. stoljeće vidi se da su za tu namje- nu bili uspostavljani brojni vakufi diljem Rumelije i Anadolije. Donacije iz raznih privatnih vakufa sakupljane su i zajedno u tačno određeno vrijeme slane u organizaciji države i pod njenom kontrolom u pravcu svetih mjesta. Osim toga, dio državnih prihoda s raznih mukata i od džizje u Siriji i Egiptu, umjesto da ide u državnu blagajnu, prosljeđivan je na osnovu naredbe central- ne vlasti za razne potrebe u Dva časna harema. Postojale su posebne mukate koje su bile određene za potrebe Dva harema.37

Kao što je uobičajeno za deftere, na početku je navedena svrha njihovog izdavanja. Tekst na početku ukazuje na to da je donacija bila upućena sta- novnicima Medine te da se radi o novoj donaciji koja se slala s carske strane i s područja oblasti Rumelije.38 Također se vidi da je ovo jedan defter općeg karaktera čiji jedan dio govori o predaji pšenice stanovnicima Medine i nje- nim mudžavirima, kao što jeste i sumarni defter gdje su poimenično navedena imena osoba korisnika pomoći ili donacije kao i broj, odnosno iznos kovanih novčanica / sikke, tj. filurija koji je bio namijenjen svakoj osobi pojedinačno.39 Donacije su u Medini i Meki nazivane milodarima iz Rumelije / Sadakat-i Rumiyye.


  1. Anam Mohamed Osman Elkabashi, Surre defterleri ve 1049 / 1639-1640 Tarihli Surre Defteri, Istanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Istanbul, 2001., str. 27. Prema: Fatma Soydemir, n.d., str. 44.

  2. Fatma Söydemir, n.d., str. 58: u transkribiranom defteru broj 3919-4A stoji da se sakupi za Medinu iz Šama i ostalih mukati i preda mudiru Haremi-šerifa uz znanje povjerenika za donacije te da se proslijedi za nosioce službi i dužnosti.

  3. Defter, list 1b: „Defter-i taksimat-ı surre-i şerife-i hakaniyye-i rumiyye-i cedide ki berayı ehali-i Medine-i münevvere nevverehaLlahu Te’āla ila yevmi’l-ahir der vacib-i sene seb’ ve işrine ve elf.“

  4. Defter, list 1b: „Defter-i umumun yani ehl-i Medine ve mücavirina buğday teslim olan defterin içinde mufassal ve meşruh ve ala’l-infirad zikr olunan enfarın ve aded sikkenin icmalidir ki zikr olunur.“


Vakifi i raspodjele donacija koje se navode u defteru iz 1617/18. godi- ne te namjena njihovih vakufa


Pored vakufa koje su osnivali za navedene namjene sultani, njihove majke i supuge, brojne vakufe osnivali su i razni visoki dostojanstvenici koji su bili bliski dvoru. U registracijama spiskova donacija navođena su izdvajanja za potrebe Medine iz nekog osnovnog vakufa fondacije koji je imao druge broj- ne namjene. Ukupan iznos izdvojene donacije nije uglavnom registriran u zaglavlju pojedinačnih spiskova, tako da bi se ukupni iznosi donacija jednog vakifa namijenjeni za Medinu morali izvesti sabiranjem čitavog niza pojedi- načnih donacija. Spiskovi nisu vođeni na jednak način. Najveći problem u praćenju donacija jednog vakifa predstavlja to što su mnogi listovi ispali, tako da se donacije pojedinih vakifa ne mogu pratiti u cjelini. Na nekim mjestima na kraju spiska donacija doneseni su samo podaci o iznosu neke donacije, ali pošto nedostaje početak liste, nisu mogli biti utvrđeni prethodno spomenuti podaci o vakifu i određenim namjenama njegove donacije. Prema tome, činje- nica da pojedini listovi nedostaju narušava kontinuitet praćenja podataka o jednoj donaciji organiziranoj u navedenoj godini, podataka o njenom vakifu i namjeni donacija. Sve spomenuto predstavljalo je veliku teškoću u obradi deftera.

U donacijama upućenim za Medinu 1617/18. godine učestvovali su slije- deći vakifi sa svojim vakufima:


    1. iz vakufa u Izniku merhuma Mehmeda Čelebije, sina Ibrahim-paše, bilo je određeno 38 zlatnika za učače džuzeva i pojitelje vodom. Od toga 24 filurije određene su za obavezu učenja džuza, za svaki džuz mjesečno po jedna filurija, za dva učača godišnje po 12 filurija; za obavezu napajanja hadžija u Haremu Meke ili na putu za Meku 8 filurija, za nadzor / nezaret šejhu u Haremu 6 filurija, za službu Šudža Čelebi Kodžavije (ili Kučrevije?) 12, a službu Ahmeda nakšibendije 12 filurija40;

    2. iz vakufa u Istanbulu merhuma vezira nišandžije Mehmed-paše bile su namijenjene 124 filurije za 19 osoba (ser mahfil, učači džuzeva, muarrif i noktadžija) da uče džuzeve u Revza-i muttahari, za 7 učeni- ka u medresi merhuma Mehmed-age bilo je određeno 70 filurija, od čega je bilo uručeno 641;


  1. N. d., list 3a.

  2. N. d., list 3b. Ovdje između lista 3b i 4a (po mojoj paginaciji) nedostaje list ili više listova, tako da se ne može utvrditi koliki je bio stvarni iznos donacija navedenog vakifa, a koliki je iznos nekog drugog vakifa. Na listovima između lista 4a i 6b upisano je 119 osoba kojima je bila dodijeljena donacija od 3 do 50 filurija.


  1. registracija donacije nekog vakifa u iznosu od 450 filurija namijenjenih za 37 navedenih osoba. Između lista 4a i 6b (po mojoj paginaciji) ubi- lježeno je ukupno 119 primaoca donacija s iznosom ukupne donacije od 944 filurije, koje uključuju i gore navedenu donaciju od 450 filurija42;

  2. iz vakufa merhuma Mehmeda Čelebije, bivšeg katiba mirimirana vilajeta Jemen, bio je namijenjen određeni iznos za učenje džuzeva u Medini43;

  3. donacija „spomenute vakife“ u ukupnom iznosu od 234 filurije, koja, između ostalog, uključuje obavezu doniranim osobama da uče poslije sabaha po 3 Ihlasa, po jedno učenje Muavvizetejn sura, po jednu Fati- hu i po 11