94(497.6)“16“


Haso Popara


KO JE BIO ABDULAH-PAŠA KOJI JE UKOPAN U HAREMU CAREVE DŽAMIJE U SARAJEVU 1105/1694. GODINE?




Sažetak


U dosadašnjim radovima nekih bosanskih autora bivšem janjarskom agi Abdu- lah-paši i namjesniku sandžaka Brusa, koji je umro u Sarajevu i ukopan u haremu Careve džamije 1105/1694. godine, pripisivani su bošnjko porijeklo i namjesništvo u Bosni. Analizirajući natpis na njegovom mezaru, dva do sada neobjavljena fermana i tri dokumenta Sarajevskog šerijatskog suda u kojima se spominje njegovo ime, autor dolazi do novih saznanja o ovoj istaknutoj lnosti Osmanskog carstva s kraja

17. stoljeća; da je po porijeklu bio Gruzijac, da nikada nije bio namjesnik Bosne te da ga je smrt u Sarajevu zatekla na putu za Gabelu s visokom carskom zapovijedi da je u ljeto 1105/1694. godine oslobodi od Mlana. Pred svoju smrt Abdulah-paša ostavio je oporuku da se sve njegove vrijedne stvari nakon smrti: jedan srebreni divit težine 210 dirhema, jedna srebrena tabla za kahvu težine 171 dirhem, jedna zlatna narukvica težine 17 dirhema, jedna mala zlatna mastionica i jedan tespih od ambera sa surmali vezenim koncem i zlatnim ukrasnim privjeskom u amanet predaju na čuvanje bivšem serdaru hadži Ali-agi, dok se na javnoj licitaciji ne rasprodaju i za dobijeni novac ne kupe jedna bašča ili 1-2 dana i zavještaju u dobrotvorne svrhe. Za izvršioca oporu- ke odredio je svoga blagajnika hadži Mustafa-agu, sina Abdulahova, a za muteveliju vakufa, koji će se nakon njegove smrti ustanoviti, uglednog građanina Sarajeva šejha Hasan-efendiju, sina šejha Mustafa-efendije Logavije iz Buzadži-zade hadži Hasa- nove mahale.


Ključne riji: Abdulah-paša, janjičarski aga, kulćehaja, sekbanbaša, namjesnik sandžaka Brusa, tvrđava, muhafiz, Mlečani, Austrijanci, nišan, tarih, hajduci, oporuka, šejh Hasan, Visoka porta, Istanbul, Tatar-Pazar, Beo- grad, Careva džamija, Sarajevo, Gabela.


Uvod


U haremu Careve džamije u Sarajevu, u blizini mezara sarajevskog muf- tije i šejha halvetijskog reda Ibrahima Bistrigije1, ukopan je Abdulah-paša,


1 U vezi s tačnim datumom, mjesecom i godinom Bistrigijine smrti u našoj literaturi navode se razni podaci. Mehmed Mujezinović piše: „Sačuvani kronogrami o Bistrigiji,


muhafiz Bosne, koji je, prema natpisu na uzglavnom nišanu s turbanom kakav susrećemo na nišanima paša i vezira, umro u Sarajevu 1105/1694. godine. Uvidom na licu mjesta može se utvrditi da je spomenuti natpis vremenom toliko oštećen, da je danas potpuno nečitljiv. Nasreću, sliku natpisa s nišana Abdulah-paše prije više od stotinu godina donio je šejh Sejfudin Kemura u svome radu o Carevoj džamiji objavljenom u Glasniku Zemaljskog muzeja, odakle su ga preuzeli Muhemed Enveri Kadić2 i Mehmed Mujezinović.3 Zanimljivo je napomenuti da su Kemura, Kadić i Mujezinović, svako na svoj način, različito pročitali natpis na nišanu Abdulah-paše i da se čitanje ni jed- nog od njih ne može prihvatiti kao sasvim korektno. O tome će kasnije biti više riječi.

Na osnovu ovoga natpisa i dva kasnija hudždžeta Sarajevskog šerijat- skog suda u kojima se spominje Abdulah-paša, Kemura zakljuje: Ovaj Abdulah paša rodom je iz Sarajeva. Neko vrijeme prije navedene godine bio je bosanski valija, poslije postade jenjar-aga (danas serasker). Poželiv da obigje svoj rod i domovinu, dogje u Sarajevo svojoj ki, koja mu je bila na Zelenom mejdanu u današnjoj Tereziji4 i stigavši poboli se i domalo i pro-


čije tekstove smo naprijed donijeli, kako vidimo, razlikuju se u pogledu datuma njegove smrti. Ploča na turbetu datirana je h. 1069. (1658/59.), dok nam ona četiri natpisa u pjesmi daju h. 1075 (1664/65) godinu. Bašagić je, pak, odnekud zabilježio, a za njim su se poveli i drugi, da je Bistrigija umro 1070 (1659/60) godine. Međutim, analiziraji spomenute natpise, dolazimo do zakljka da je Bistrigija umro 1075, i to u mjesecu redžepu navedene godine, odnosno između 18. I i 16. II 1665. godine n. ere“ (v. u: Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine, Knjiga I - Sarajevo, Sarajevo, 1998., str. 23). Tan datum Bistrigijine smrti, u ponedjeljak prije podne, 9. redžepa (1075.), što odgovara 26. januaru 1665. godine, zabilježio je Muhamed Enveri Kadić (v. Tarih-i Enveri, IV, str. 167). Zato ćemo u cijelosti citirati njegovu bilješku u originalu na turskom jeziku, koja glasi:

ﻲﻔﻳﺮﺷ ﻊﻣﺎﺟ ﻲﻜﻳﺪﻠﻳﺍ ﺎﻨﺑ ﻩﺩ ﻪﻠﺤﻣ ﻡﻮﺳﻮﻣ ﻪﻠﻴﻣﺎﻧ ﻱﺪﻨﻛ ﻩﺪﻨﺘﻤﺳ ﻖﻳﺮﺘﺴﺑ ﻚﺑ ﺪﻤﺤﻣ ﻩﺩﺍﺯ ﻚﺑ ﻰﺴﻴﻋ ﻱﺯﺎﻏ ﻩﺩﺭﻮﺑﺰﻣ ﺮﻬﺷ ﺭﺍﺯﺎﭘ ﻲﺠﻧﺯﻮﻘﻁ ﻚﺒﺟﺭ ﻩﺎﻣ ﻦﻜﻳﺍ ﻩﺩ ﻪﻴﻜﺗ ﻲﻜﻳﺪﻠﻳﺍ ﺎﺸﻧﺍ ﻚﻨﻳﺪﻨﻓﺍ ﻢﻴﻫﺍﺮﺑﺍ ﻲﺘﻔﻣﻭ ﺦﻴﺷ ﻲﻘﻳﺮﺘﺴﺑ ﻩﺪﻨﻓﺮﻁ ﻪﻠﺒﻗ ﻚﻨﻣﺮﺣ ءﻪﺑﺮﺗ ﻩﺪﻧﺎﺘﺳﺭﺍﺰﻣ ﻲﻛ ﻩﺪﻨﻓﺮﻁ ﻲﺳ ﻩﺭﺎﻨﻣ ﻚﻨﻔﻳﺮﺷ ﻊﻣﺎﺟ ﺭﺎﻜﻨﺣ پﻭﺪﻳﺍ ﺎﻘﺑ ﺭﺍﺩ ﻝﺎﺤﺗﺭﺍ ﻝﻭﺍ ﻥﺩ ﻪﻠﯕﻭﺍ ﻲﻧﻮﻛ ﻲﺴﺗﺮﻳﺍ

.ﺭﺪﻧﻮﻓﺪﻣ ﻩﺩ ﻪﺻﻮﺼﺨﻣ

  1. Muhamed Enveri Kad, Tarih-i Enveri IV, str. 166 u rukopisu br. R-7304 u Gazi Husrev- begovoj biblioteci u Sarajevu.

  2. Mehmed Mujezinov, Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine, Knjiga I - Sarajevo, Sarajevo, 1998., str. 29.

  3. U današnjoj ulici Hamdije Kreševljakova (ranije Dobrovoljkoj), sve do iza 1910. godine ispred zgrade bivše Šerijatske gimnazije nalazio se mesdžid Ojandži-zade hadži Ibrahima, u narodu poznat kao mesdžid na Zelenom mejdanu, oko koga se razvila istoimena mahala, koja se poslije 1565. godine izdvojila iz mahale Nedžara Ibrahima u Mjedenici. Ovaj kraj u narodu je nazivan i imenom Terezija po jednom razdjelnom vodovodnom rezervoaru koji je još od 16. stolja bio na prostoru današnjeg At Mejdana. (V.: Mehmed Mujezinov, Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine, Knjiga I - Sarajevo, Sarajevo, 1998., str. 452; i Alija Bejt: Ulice i trgovi Sarajeva, Sarajevo, 1973., str. 140 i 251.)


mijeni svijet. Na njegovim nišanima ovaki je natpis: ‘Jenjar-aga Abdulah paša bio bosanski valija a smrtni mu tarih biti će tajni glas, da je našao svoje pravo dostojanstvo blizu Boga. 1105. po hidžretu.’“ (=1693).5 Ovu Kemurinu tvrdnju o bosanskom porijeklu Abdulah-paše i njegovom položaju bosanskog valije u svojim radovima prihvatili su i neki drugi istraživi historije naroda Bosne i Hercegovine pod osmanskom upravom, među kojima i Vladislav Skarić.6

Međutim Mehmed Surejja7 u kraćoj biografiji ovoga Abdulah-paše ne navodi nikakvu njegovu vezu s Bosnom. On kaže:

ﺏﻮﻟﻭﺍ ﻲﻜﺑﺮﻠﻜﺑ ﻞﻳﺍ ﻡﻭﺭ ﻩﺪﻌﺑ ﻲﺳﺍﺪﺨﺘﻛ ﻝﻮﻗ ﻩﺩ ۱۰۹۹ ﻲﻗﺮﺘﻟﺎﺑ ﺏﻮﻟﻭﺍ ﻱﺮﭽﻴﻜﻳ ﺭﺪﻴﺟﺭﻮﻛ ﺎﺷﺎﭘ ﺪﺒﻋ ﻪﻠﺗﺭﺍﺯﻭ ﻩﺪﻌﺑ ﻲﻓﺮﺼﺘﻣ ﻪﺳﻭﺮﺑ ﻩﺩ ۱۱۰۳ ﻱﺪﻟﻭﺍ ﻲﺷﺎﺑ ﻥﺎﺒﻜﺳ ﻩﺩ ۱۱۰۱ ﺭﺪﺸﻤﻠﻳﺍ ﻝﺎﺼﻔﻧﺍ ﻩﺮﻜﺻ ﻝﺎﺼﻔﻧﺍ ﻩﺩ ۱۱۰۸ ﺏﻮﻟﻭﺍ ﻲﻈﻓﺎﺤﻣ ﺩﺍﺮﻐﻠﺑ ﻪﻠﻴﻏﺎﺠﻨﺳ ﻪﺳﻭﺮﺑ ﻩﺩ ۱۱۰٦ ﻱﺪﻠﻳﺍ ﺐﺼﻧ ﻲﺳﺎﻏﺍ ﻱﺮﭽﻜﻳ

.ﻱﺪﻠﻳﺍ ﻝﺎﺤﺗﺭﺍ ﻩﺪﻌﺑﻭ

Abdulah-paša je Gruzijac. Napredovao je kroz red janjara.8 Godine



  1. Sejfudin Fehmi ef. Kemura, „Javne muslimanske gragjevine u Sarajevu - I Careva džamija“, Glasnik Zemaljskog muzeja u Bosni i Hercegovini, XX, Sarajevo, 1908., str. 484.

  2. Vidi: Vladislav Skar, Sarajevo i njegova okolina od najstarijih vremena do austro- ugarske okupacije, Sarajevo, 1937., str. 109.

  3. Mehmed Süreyya (1845–1909) član Velikog vija Ministarstva prosvjete i autor djela Sicill-i Osmani poznatog i pod nazivom Tezkire-i Mešahir-i Osmaniyye. U ovome djelu štampanom u četiri sveska na 2.420 stranica teksta date su biografije oko

20.000 najpoznatijih lnosti Osmanskog carstva, čija su imena poredana po alfabetu i hronološkim redom po godini smrti lnosti. Sva četiri sveska na osmanskom jeziku prvi put je objavila štamparija Dār a-ibāʻa al-ʻĀmira u Istanbulu i to: prvi svezak 1308/1890., drugi i tri svezak 1311/1893., i četvrti svezak bez godine izdanja (v. u: Türkiye Diyanet Vakfı Islam Ansiklopedisi, Cilt 29, Ankara, 2003., str. 527-529).

  1. Janjičari (tur. yeniҫeri, nova vojska) specijalna pješadija u Osmanskoj imperiji koja je osnovana u XIV stoljeću kao stalna jedinica; bila je prva staja vojska u Evropi. U početku je bila popunjavana zarobljenicima, a od 1402. pretežno kupljenjem zdrave, lijepo građene i dobro vaspitane djece i mlada pokorenih kršćanskih naroda i islamiziranih Bošnjaka i Albanaca. Najrazvijeniji među njima primani su u adžemi-odžak (za janjare) u Carigradu, gdje su podvrgavani strogom vojnkom i vjerskom odgoju, pri čemu je narita pažnja posvivana fizičkom odgoju. Najbolji među njima (visokog rasta) primani su u službu na dvoru, a ostali sposobni (srednjeg rasta) postajali su janjari. Kao dio centralne vojske, janjari su primali plu iz državne blagajne i nalazili se tamo gdje je bio sultan, osim pojedinih odreda dislociranih u provincijskim garnizonima i pograničnim tvrđavama. U XV i XVI stoljeću bili su najodanija sultanova vojska, a neki od njih postali su istaknuti vojnici i državnici Imperije. Služili su u janjarskom korpusu pod komandom janjarskog age, koji je imao zamjenike i svoj štab. Korpus se dijelio na tri orte, koje su imale posebnu oznaku na zastavi i kapiji kasarne. Janjarski aga išao je u rat samo sa sultanom. U petku je bilo hiljadu janjara, a u vrijeme Mehmeda IV (1648-

87) oko 40.000. U svojim kasarnama janjari su od ishrane stvorili pravi kult. Kazan je smatran svetinjom i oko njega su se okupljali pri jelu i raznim savjetovanjima. Obaranje kazana bio je znak za pobunu, a gubitak kazana u ratu predstavljao je najvu sramotu.


1099. (7. novembra 1687. 25. oktobra 1688.) bio je kulćehaja9, a posli- je toga postao je rumelijski beglerbeg. S toga položaja kasnije je svrgnut. Godine 1101. (15. oktobra 1689. 4. oktobra 1690.). bio je na položaju

sekbanbaše,10 a godine 1103. (24. septembra 1691. 11. septembra 1692.) na položaju namjesnika Bruse. Poslije toga imenovan je na položaj janjarskog age. Godine 1106. (22. augusta 1694. 11. augusta 1695.) pored položaja namjesnika Brusanskog sandžaka dodijeljen mu je i položaj muhafiza Beo- grada. S toga položaja svrgnut je 1108. (31. jula 1696. 19. jula 1697.) godine. Kasnije je umro.11

Nema nikakve sumnje da i Kemura i Surejja pišu o istoj ličnosti. Iako su njihove informacije o Abdulah-paši samo djelimično tačne, zbog čega se na prvi pogled čine oprečnim, one se u pojedinim tačkama nadopunjuju i mogu poslužiti kao osnova za dalje rasvjetljavanje istine o tome kakvu je on ulogu imao u Bosni tri godine prije katastrofe Sarajeva u provali Eugena Savojskog u oktobru 1697. godine. Surejjine informacije o tome da je Abdulah-paša porijeklom Gruzijac, da je napredovao od običnog janjičara, preko položaja kulćehaje i sekbanbaše do položaja janjičarskog age (vrhovnog zapovjednika svih janjičara), mogu se prihvatiti tačnim, ali se njegova informacija da je prvo bio na položaju namjesnika Bruse pa tek onda postao vrhovni zapo- vjednik janjičara mora prihvatiti s rezervom, jer on sam na drugom mjestu u hronološkom popisu svih janjičarskih aga kaže da je 1104. (12. septembra 1692. 1. septembra 1693.) na tome položaju bio Gurdži12 Abdulah-aga, te da je poslije toga 1105. (2. septembra 1693. 21. augusta 1694.) godine bio na položaju namjesnika sandžaka Bruse13 (۱۱۰٥ ﻩﺪﻌﺑ ﺎﻏﺍ ﻪﻠﻟﺍ ﺪﺒﻋ ﻲﺟﺭﻮﻛ ۱۱۰٤




Oružje i odju nabavljali su o svom trošku. Na bojištu su se postrojavali u centru borbenog rasporeda. U bojeve su išli smjelo, pridržavali se lijepo vjerskih propisa, pa je i vina uspjeha osmanske vojske pripisivana njima. (Terminološki komentar preuzet od Hazima Šabanova. Vidi: Evlija Čelebi, Putopis, Sarajevo, 1979., str. 629-630.)

  1. Kulćehaja (tur. kulkethodasi) je naziv za zamjenika janjarskog age. On je bio vrlo utjecajan, često ništa manje i od samog age janjara.

  2. Sekbanbaša starješina sekbana (sejmena), jedan od najviših oficira janjarskog korpusa, drugi poslije janjarskog age.

  3. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmani III, Istanbul, 1311/1893, str. 239-240.

  4. Nadimak Gurdži (Gruzijac) imala su i dvojica bosanskih namjesnika Gurdži Mehmed- paša (1606.) i Gurdži hadži Osman-paša (1798.) i namjesnik Hercegovkog sandžaka Gurdži Mehmed-paša (1681. i 1685.).

  5. Mehmed Süreyya za Brusu (danas Bursu) koristi izrazﻪﺳﻭﺮﺑ , dok se u svim sudskim dokumentima i fermanima koje ćemo u ovome radu koristiti za sandžak Brusu navodi stari naziv ﻲﻏﺎﺠﻨﺳﺭﺎﻛﺪﻧﻭﺍﺪﺧ (carski sandžak), prozvan po tome što je u petku dodjeljivan najsposobnijim prievima, od kojih su neki kasnije postali sultani. Hudavendigar (ﺭﺎﻛﺪﻧﻭﺍﺪﺧ) – titula osmanskih sultana Murata I, Bajezida I i Murata II.


ﻲﺳﺎﺷﺎﭘ ﻪﺳﻭﺮ.)14. Tako stoji i u dva, do sada, neobjavljenja fermana. U prvom fermanu napisanom u logoru pod Tatar-Pazarom15, u drugoj dekadi mjeseca zu-l-kade 1105. (4. 13. jula 1694.) godine, sultan Abdulah-pašu oslovljava zapovjednikom plemenitih zapovjednika, ranijim vrhovnim zapovjednikom mojih janjara i sadašnjim namjesnikom Brusanskog sandžaka koji mu je dodijeljen kao arpaluk16 (ﻪﭘﺭﺍ ﻪﺟﻭ ﺮﺑ پﻮﻟﻭﺍ ﻲﺳﺎﻏﺁ ﻡﺮﻠﻳﺮﭽﯖﻳ ﺎﻘﺑﺎﺳ ﻡﺍﺮﻜﻟﺍ ءﺍﺮﻣﻷﺍ ﺮﻴﻣﺃﻭ ﻪﻠﻟﺍ ﺪﺒﻋ ﻥﻻﻭﺍ ﺮﺼﺘﻣ ﺭﺎﻛﺪﻧﻭﺍﺪﺧ ). Kasnije ćemo vidjeti da je na isti način oslov- ljen i u fermanu napisanom desetak dana kasnije, u trećoj dekadi mjeseca zu-l-kade 1105. (14. 23. jula 1694.) godine u logoru pod Beogradom (ﺎﻘﺑﺎﺳ ﻪﻠﻟﺍ ﺪﺒﻋ ﻥﻻﻭﺍ ﺮﺼﺘﻣ ﻪﻨﻏﺎﺠﻨﺳ ﺭﺎﻛﺪﻧﻭﺍﺪﺧ ﻖﻟ ﻪﭘﺭﺍ ﻪﺟﻭ ﺮﺑ ﻻﺎﺣ پﻮﻟﻭﺍ ﻲﺳﺎﻏﺁ ﻱﺮﭽﯖﻳ), kao i u hudždžetu Sarajevskog šerijatskog suda iz prve dekade mjeseca ramazana 1106. (15. 24. aprila 1695.) godine, nakon njegove smrti u Ojandži-zade mahali u Sarajevu (ﺮﺼﺘﻣ ﻲﻏﺎﺠﻨﺳ ﺭﺎﻛﺪﻧﻭﺍﺪﺧ پﻮﻟﻭﺍ ﻲﺳﺎﻏﺁ ﻱﺮﭽﯖﻳ ﻲﻟﺎﻋ ﻩﺎﻛﺭﺩ ﺎﻘﺑﺎﺳ ﺕﺎﻓﻭ ﻦﻜﻳﺍ ﻦﻛﺎﺳ ﻩﺭﺯﻭﺍ ﻲﻬﺟﻭ ﺕﺮﻓﺎﺴﻣ ﻩﺪﻨﺳ ّﻠﺤﻣ ﻩﺩﺍﺯ ﻲﺠﻧﺎﻳﻭﺍ ﻩﺪﻳﺍﺮﺳ ءﻪﻨﻳﺪﻣ ﻡﺪﻗﺍ ﻥﺪﻧﻮﺑ پﻮﻟﻭﺍ ﺎﺷﺎﭘ ﻪﻠﻟﺍ ﺪﺒﻋ ﻮﻠﺗﺩﺎﻌﺳ ﻮﻠﺘﻟﻭﺩ ﻥﺪﻳﺍ).

Na osnovu gore spomenutog hudždžeta Sarajevskog šerijatskog suda i natpisa na nišanu Abdulah-paše, sa sigurnošću se može utvrditi da Surejjini navodi: Godine 1106. (22. augusta 1694. 11. augusta 1695.) pored polo- žaja namjesnika Brusanskog sandžaka dodijeljen mu je i položaj muhafiza Beograda. S toga položaja svrgnut je 1108. (31. jula 1696. 19. jula 1697.) godine. Kasnije je umro., nisu tačni, jer je Abdulah-paša tada već bio među umrlima. Isto tako, ne mogu se prihvatiti ni navodi naših (gore spomenutih) istraživača o navodnom Abdulah-pašinom namjesnikovanju u Bosni niti o njegovoj smrti za vrijeme posjete svojoj ki i rodbini u Ojandži-zade mahali u Sarajevu, jer se ni u jednom popisu bosanskih namjesnika ne navodi njego- vo ime i jer su se njegova ka i rodbina, ukoliko ih je imao, morale nalaziti: ili negdje na Kavkazu, odakle je porijeklom, ili u Istanbulu, gdje je doživio najveći uspon u svojoj karijeri, ili u Brusi, gdje je bio namjesnik.

U nastavku ove radnje pokušat ćemo odgovoriti na pitanje kako se Abdu- lah-paša našao u Sarajevu i kakva je bila njegova uloga u Bosni. Prije toga, treba se ukratko osvrnuti na njegov kraći boravak u Beogradu.


Abdulah-paša u Beogradu


Surejjine informacije o Abdulah-pašinom boravku u Beogradu moraju se uzeti s rezervom, kako u pogledu dužnosti koja mu je tamo bila povjerena, tako i vremena u kojem ju je obavljao. On navodi da je Abdulah-paši položaj



  1. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmani IV, Istanbul, bez godine izdanja, str. 775.

  2. Danas Pazardžik na rijeci Marici u Bugarskoj, 36 km zapadno od Plovdiva.

  3. Arpaluk apanaža, pla, dopunska pla u naturi ili novcu, penzija.


muhafiza Beograda povjeren 1106. (22. augusta 1694. 11. augusta 1695.) godine. Međutim, pouzdano se zna da je u to vrijeme na položaju muhafiza Beograda bio Bujuk Džafer-paša17, koji je prethodno smijenjen s položaja bosanskog namjesnika18 i da je Abdulah-paši fermanom iz druge dekade mje- seca zu-l-kade 1105. (4. 13. jula 1694.) godine već bilo zapovijeđeno da se hitno iz Beograda uputi u Bosnu. Iako nije bio muhafiz Beograda, Abdulah- paša je, kao iskusan ratnik i bivši vrhovni zapovjednik janjičara, mogao imati važnu ulogu u razbijanju austrijske opsade Beograda početkom muharrema 1105. (krajem augusta i početkom septembra 1693.) godine. Austrijanci su, naime, saznavši da su veliki vezir Mustafa-paša i brza tatarska vojska bili upućeni na druge strane, pokušali iskoristiti priliku i ponovo zauzeti Beograd, kao važnu tvrđavu na granici prema Austriji. Čim je za to saznao sultan, odmah je naredio da vojska sa svih strana pohita prema Beogradu i pritekne u pomoć ovoj isturenoj tvrđavi, koja je danima opsjedana i bespoštedno tučena vatrom iz topova i kumbara. Kada je turska vojska pristigla i ulogorila se u Jagodini, Austrijanci su, čuvši da veliki vezir ide u pomoć Beogradu, izgubili svaku nadu u uspjeh i nabrzinu se povukli 10. muharrema 1105. (11. septem- bra 1693.) godine, ostavljajući iza sebe mnogo mrtvih, ranjenih i zarobljenih, te velike količine opreme.19 Drugi važan zadatak Abdulah-paše u Beogra- du bio je da s velikim vezirom organizira radove na popravci i proširenju tvrđave.20 U tim radovima učestvovalo je i nekoliko stotina tesara, zidara i drugih majstora iz raznih mjesta u Bosni, o čemu je sačuvano više pisanih dokumenata.21 Treći i najvažniji zadatak Abdulah-paše u Beogradu bio je da


  1. Vidi: Joseph Von Hammer, Historija turskog / osmanskog/ carstva 3, Zagreb, 1979., str.

55 i 59.

  1. Vidi: Salih Sidki Hadžihuseinov, Muvekit, Povijest Bosne 1, Sarajevo, 1999., str. 417.

  2. Vidi opširnije: Salih Sidki Hadžihuseinov, Muvekit, Povijest Bosne 1, Sarajevo, 1999., str. 419-421; i Joseph Von Hammer, Historija turskog / osmanskog/ carstva 3, Zagreb, 1979., str. 54-59.

  3. Poslije razbijanja austrijske opsade Beograda Turci su izvršili i ojanja tvrđave, naročito njene najstarije strane, jugoistnog bedema Gornjeg grada. Ispred srednjovekovnog bedema na ovoj strani izgrađen je novi paralelan bedem, a na njegovim uglovima dva manja ravelina, što je bilo u stilu stare talijanske škole. Ispred ovih ugaonih bastiona, jugoistočnog i jugozapadnog, podignuti su po dubini dvorožni bastioni, a između njih je proširen kraljevski ravelin koji su izgradili Austrijanci. Na severoistnoj strani Gornjeg grada izrađena su tri grudobrana: ispred dvorožnog bastiona prema At-pazaru, ispred Zindan-kapije i ispred osmougaone kule istnog cvingera. Na jugozapadnoj strani napravljen je bastion ispred Kralj-kapije. U Donjem gradu ojanje su izvršili izgradnjom bastiona, ispred glavne kapije na severoistnom bedemu. (Vidi: Divna Đurić-Zamolo, Beograd kao orijentalna var pod Turcima 1521-1867. Arhitektonsko- urbanistička studija, Beograd, 1977., str. 162.)

  4. U jednom dokumentu Sarajevskog šerijatskog suda navodi se da je iz vilajeta Bosna fermanom traženo da se 200 tesara hitno pošalje u Beograd radi popravke beogradske


se pobrine za sigurnost sultana, koji je s velikom dvorskom pratnjom stigao u Beograd 17. muharrema 1105. (18. septembra 1693.) i tu ostao sve do početka

rebiu-l-evvela 1105. (31. oktobra 1693.) godine.22


Abdulah-paša u Bosni


Dok je glavnina turske vojske s velikim vezirom Mustafa-pašom na čelu bila zauzeta oko razbijanja austrijske opsade Beograda, bosanski namjesnik Mehmed-paša Korča imao je dosta muke u odbrani Bosne, gdje su preko Krajine navaljivali Hrvati, a preko Dalmacije Mlečani. Ovima posljednjim pošlo je za rukom da u ljeto 1693. godine zauzmu tvrđavu Gabela23, kapiju Hercegovine i zaprijete Mostaru. Muvekit navodi da se mletačka vojska upućena brodovima iskrcala 28. ševvala 1104. (2. jula 1693.) godine i odmah opsjela tvrđavu, čiji su se branitelji ubrzo predali. Mlečanima je tada išao


tvrđave i da je iz Sarajeva i nekoliko drugih mjesta poslano njih 124. Među njima navode se imena: mimar-baše Luke, sina Vukova, Mihajla, sina Stojanova, Radojice i njegovog sluge Janka te još jedanog Radojice iz Gornje Varoši u Sarajevu, klesara Omera, sina Mustafina, i zimije Jeremije, sina Ivanova iz Sarajeva, mimar-baše Stojana, sina Martinova, i Blagoja, sina Miloševa iz nahije Kreševo, Mata, sina Tomova, i Grgura, sina Matova iz nahije Visoko, mimara Mehmeda, sina Abdulahova iz Careve mahale, i Mihajla, sina Jovanova iz Čaršijske mahale u kasabi Jajce. Iz dokumenta se vidi da su oni prethodno garantovali jedan za drugog i da im je na ime ple i putnih troškova unaprijed ispleno po dvije hiljade ai. (Vidi: Muhamed Enveri Kad, Tarih-i Enveri, IV, u rukopisu br. R-7304 u Gazi Husrev-begovoj biblioteci u Sarajevu.)

ﺭﻮﺑﺰﻣ ﻊﺑﺎﺗ ﻮﻘﻧﺎﻳﻭ ﻪﭽﻳﻭﺩﺍﺭﻭ ﻥﺎﻳﻮﺘﺳﺍ ﺪﻟﻭ ﻮﻠﻴﺤﻣﻭ ﻕﻭ ﺪﻟﻭ ﻪﻗﻮﻟ ﻲﺸﺑ ﺭﺎﻤﻌﻣ ﻥﺪﻧﺮﻠﻨﻛﺎﺳ ﻻﺎﺑ ﺵﻭﺭﺍﻭ ﻩﺪﻳﺍﺮﺳ ءﻪﻨﻳﺪﻣ ﻪﻴﺣﺎﻧ ﻩﻮﺷ ﻩﺮﻛﻭ ﻥﺍﻮﻳﺍ ﺪﻟﻭ ﻲﻣ ﻩﺮﻳ ﻲﻣﺫﻭ ﻰﻔﻄﺼﻣ ﻦﺑ ﺮﻤﻋ ﻥﺎﻴﭽﺷﺎﻁ ﻥﺪﻧﺮﻠﻨﻛﺎﺳ ﻩﺭﻮﺑﺰﻣ ءﻪﻨﻳﺪﻣﻭ ﻪﭽﻳﻭﺩﺍﺭ ﺮﻜﻳﺩﻭ ﺭﻮﻏﺮﻏﻭ ﻮﻁﺎﻣ ﺪﻟﻭ ﺎﻣﻮﻁ ﻥﺪﻨﺳ ﻪﻴﺣﺎﻧ ﻪﻗﻮﺴﻳﻭﻭ ﺵﻮﻠﻴﻣ ﺪﻟﻭ ﻪﻳﻮﻏﻼﺑﻭ ﻦﻴﻁﺭﺎﻣ ﺪﻟﻭ ﻥﺎﻳﻮﺘﺳﺍ ﻥﻻﻭﺍ ﻲﺷﺎﺑ ﺭﺎﻤﻌﻣ ﻥﺪﻨﺳ

ﻥﺍﻮﻳ ﺪﻟﻭ ﻞﻳﻮﻠﻴﺤﻣ ﻥﺪﻨﺳ ّﻠﺤﻣ ﻮﺷﺭﺎﭼﻭ ﺪﺒﻋ ﻦﺑ ﺪﻤﺤﻣ ﺭﺎﻤﻌﻣ ﻥﺪﻨّﻠﺤﻣ ّﻳﺭﺎﻜﻧﻮﺣ ﻩﺪﻨﺳ ﻪﺒﺼﻗ ﻪﭽﻳﺎﻳﻭ ﻮﻁﺎﻣ ﺪﻟﻭ

ﻚﻨﻳﺮﻠﺗﺮﻀﺣ ﺎﺷﺎﭘ ﺪﻤﺤﻣ ﻮﻠﺗﺩﺎﻌﺳ ﻮﻠﺘﻟﻭﺩ ﻥﻻﻭﺍ ﻲﺴﻴﻟﺍﻭ ﻪﻨﺳﻮﺑ ﻻﺎﺣ ﻩﺩﺮﻴﻗّﺘﻟﺍ ﻡﺯﻻ ﺮﻴﻄﺧ ﻉﺮﺷ ﺲﻠﺠﻣ ﺮﻟ ﻪﻨﺴﻤﻛ ﻡﺎﻧ ﻥﻻﻭﺍ ﺭﺍﺪﻘﻤﻴﻟﺎﻋ ﻱﺍﺪﺤﺘﻛﻭ ﻲﺴﻴﻋﺮﺷ ﻞﻴﻛﻭ ﻩﺭﺯﻭﺍ ﻲﻋﺮﺷ ﺞﻬﻧ ﻪﻘﻳﺪﺼﺗ ﺬﻟﺍ ﻲﺗﺁ ﺹﻮﺼﺧ ﻥﺪﻨﻳﺮﻠﻓﺸﻟﺍ ﺮﻫﺎﺑ ﻑﺮﻁ ﻲﺳ ﻪﻌﻠﻗ ﺩﺍﺮﻐﻠﺑ ﻻﺎﺣ پﻭﺪﻳﺍ ﻡﻼﻛ ﺮﻳﺮﻘﺗﻭ ﺭﺍﺮﻗﺍ ﻱﺮﺑ ﺮﻫ ﻩﺪﻧﺮﻀﺤﻣ ﻩﺪﺠﻣ ﺪﻳﺯ ﺎﻏﺁ ﻰﻔﻄﺼﻣ ﻡﺭﺎﻛﻷﺍﻭ ﺪﺟﺎﻣﻷﺍ ﺮﺨﻓ ۱۲٤ ﻥﺪﻧﺮﻟﺎﻀﻗ ﻪﭽﻳﺎﻳﻭ ﻯﺍﺮﺳ ﻪﻴﻠﻋ ءﺎﻨﺑ ﻪﻠﻴﻐﻤﻟﻭﺍ ﻥﺎﻣﺮﻓ ﺝﺍﺮﺧﺍ ﺭﺎﺠﻧ ﺮﻔﻧ ﺯﻮﻴﻜﻳﺍ ﻥﺩ ﻪﻨﺳﻮﺑ ﺖﻳﻻﻭ ﻥﻮﭽﻳﺍ ﻱﺮﻴﻤﻌﺗ ﺭﺎﻣ ﺍﺪﻋ ﺎﻣ ﻥﺪﻧﺮﻠﻗﺪﻟﻭﺍ ﻞﻴﻔﻛ ﺖﻳﻻﻭ ءﻲﻟﺎﻫﺍ ﻪﻨﺴﻔﻧ ﻙﺮﻟﺭﺎﺠﻧ ﻥﺎﻨﻟﻭﺍ ﺝﺍﺮﺧﺍ ﻥﺪﻨﺳﺎﻀﻗ ﻪﭽﻳﺎﻳﻭ پﻮﻨﻟﻭﺍ ﺝﺍﺮﺧﺍ ﺭﺎﺠﻧ ﺮﻔﻧ ﻩﺮﻔﻧ ﺮﻬﺑ ﻩﺭﺯﻭﺍ ﻖﻤﻟﻭﺍ ﺏﻮﺴﺤﻣ ﻪﻨﻳﺮﻠﺗﺮﺟﺍ ﻩﺭﺯﻭﺍ ﻪﺟﻭ ﻲﻨﻐﻳﺪﻟﻭﺍ ﻥﺎﻣﺮﻓﻭ پﻮﻟﻭﺍ ﻞﻴﻔﻛ ﻲﺧﺩ ﺮﻟﺰﺑ ﻪﻨﺴﻔﻧ ﻙﺮﻟﺮﻔﻧ ﺬﻟﺍ ﻢﻴﻠﺴﺗﻭ ﻊﻓﺩ ﻩﺮﻟﺭﺎﺠﻧ ﺬﻟﺍ ﺭﺎﻣﻭ ﺾﺒﻗﻭ ﺬﺧﺍ ﻪﭽﻗﺍ ﻚﻴﺑ ﺮﺸﻴﻜﻳﺍ ﻥﺪﻧﺪﻳ ﻚﻨﻳﺮﻠﺗﺮﻀﺣ ﻪﻴﻟﺍ ﺭﺎﺸﻣ ﻱﺎﺷﺎﭘ ﻦﻴﺸﭘ ﻪﺟﻭ ﺮﺑ

.(ﻱﺪﻨﻟﻭﺍ ﺐﺘﻛ) ﻊﻗﺍﻮﻟﺍ ﻮﻫ ﺎﻣ ﻲﻋﺮﺸﻟﺍ ﻖﻳﺪﺼﺘﻟﺍ ﺐﻏ ﻩﺪﻧﺮﻠﻛﺪﻳﺩ ﻙﺪﻠﻳﺍ

  1. Vidi opširnije: dr. Ćiro Truhelka, „Pobirci iz jednog jajkog sidžila“, Glasnik Zemaljskog muzeja u Bosni i Hercegovini, XXX, Sarajevo, 1918., str. 163.

  2. Stari trg Drijeva na lijevoj obali donje Neretve zvao se od sredine 15. stolja Gabela, a sama skela zvala se Neretva i Gabela. Srednjovjekovna Drijeva bilo je jedno od najvažnijih trgovkih središta i glavna carina kroz koju su prolazile dubrovke i mletačke robe za Bosnu i Srbiju. Kao samostalni kadiluk Gabela se prvi put spominje 1598. godine. Kada je 1693. godine tvrđava Gabela pala u ruke Mlana, preostali dio toga kadiluka pripojen je Ljubuškom kadiluku, kao i sama Gabela kada je 1718. godine ponovo došla pod tursku vlast. (Vidi: Hazim Šabanov, Bosanski pašaluk, Sarajevo, 1959., str. 195-196.)


naruku ustanak koji su zbog nasilnog ubiranja filurije podigli kršćani u donjoj Neretvi, od Mostara do Gabele. Uznemireni ovakvim razvojem događaja, žitelji Mostara poslali su molbe na Portu da izda zapovijed Sulejman-paši24, namjesniku Skadra, da, kao branike Zemlje, ponovo povrati i oslobodi tvrđa- ve Počitelj i Gabelu u Hercegovini i Podgoricu u Crnoj Gori. Hitna reakcija Porte izostala je iz dva razloga: što je turska vojska u augustu i septembru te godine bila zauzeta oko razbijanja austrijske opsade Beograda i što je nastu- pajuća zima bila nepogodna za prebacivanje teške opreme baljemeza, havana, šahi-topova i surma-topova iz Jajca, Livna, Sarajeva, Prusca i Beograda, bez kojih je svaki pokušaj povratka tvrđave Gabela unaprijed bio osuđen na neuspjeh. Prvi pokušaj povratka Gabele Turci su organizirali tek u ljeto 1694. godine, i on je, kako ćemo vidjeti, završen neuspjehom. S tim u vezi u mje- secu zu-l-kade 1105. (24. juna 23. jula 1694.) upućena su dva fermana, od kojih je prvi naslovljen na Mehmed-pašu Korču25, beglerbega Bosne, a drugi na Sulejman-pašu Blagajca, namjesnika Skadra.

Prvi ferman naslovljen na Mehmed-pašu Korču, beglerbega Bosne, dati- ran je u drugoj dekadi mjeseca zu-l-kade 1105. (4. 13. jula 1694.) godine



  1. Mehmed Süreyya (v. u: Sicill-i Osmani, III, str. 70) navodi da je Sulejman-paša po porijeklu bio Albanac i da je, kao namjesnik, službovao prvo u Valoni, a potom u Skadru, Hercegovini, Livnu i Elbasanu. Prema Surejji, 1107/1695-95. godine u rangu vezira bio je na položaju rumelijskog valije, a 1108/1696-97. godine na položaju muhafiza Temišvara i Niša. Uz napomenu da je bio veoma hrabar i sposoban, on navodi da je, kao umirovljenik, umro 1110/1698. godine u Gumuldžini (danas grad Komotini u Zapadnoj Trakiji u Gkoj). Muvekit, pak, navodi da je Sulejman-paša po porijeklu bio iz Blagaja u Hercegovini (v. u: Povijest Bosne I, str. 419).

  2. Gazi Mehmed-paša Koa, sin Mustafin, rodom je iz sela Koa kod Sarajeva. U sviti glasovitog bosanskog vezira Topal Husein-paše bio je ćehaja i istakao se za vrijeme austrijskih provala u Bosni i Srbiji. Za zasluge je, kako navode Süreyya i Bašag, postao beglerbeg i bosanski namjesnik 1103/1691. godine, a ne 1104/1692-93. godine, kako navodi Muvekit. Na položaju beglerbega Bosne ostao je sve do smrti 1109/1697. Kada je čuo za poraz sultana na rijeci Tisi, od tuge se razbolio i petnaesti dan umro. Ukopan je u Travniku. Na dan ukopa došao je ferman u kome ga sultan imenuje gazijom i vezirom (v.: Bašag, str. 392; i Muvekit I, 425). Pozivaji se na Muvekita, Vedad Biščević (v. u: Bosanski namjesnici osmanskog doba 1463. - 1878., Sarajevo, 2006., str. 214) navodi da je on brat Redžeb-paše Nevesinjca. Međutim, bit će da to nije tno jer se iz prijepisa više sudskih dokumenata vidi da je Redžeb-pašinom ocu bilo ime Derviš, a djedu Abdulah (v.: Alija Bejt, Sarajlija Abdulah Drnišlija i njegov zbornik bosanskih memorijala 1672-1719, Sarajevo, 1977., str. 208), dok je Mehmed-pašinom ocu bilo ime Mustafa, a malodobnom sinu Omer (v. u: Tarih-i Enveri, V, str. 13). Na Mehmed-pašinom ovalnom pečatu u sredini piše: Mehmed moli Vjerovjesnika da se kod Boga za njega zauzme (ﺪﻤﺤﻣ ﺪﻫﺍﻮﺧ ﻲﺒﻧ ﺯﺍ ﺖﻋﺎﻔﺷ), a u dva položita polja: Moj uspjeh je samo uz Allahovu pom. Na Njega se oslanjam i u Njega se uzdam (ﺐﻴﻧﺃ ﻪﻴﻟﺇﻭ ﺖﻠﻛﻮﺗ ﻪﻴﻠﻋ Ϳﺎﺑ ﻻﺇ ﻲﻘﻴﻓﻮﺗ ﺎﻣﻭ). Vidi: Riza- ef. Muderizov, “Nekoliko muhurova bosanskih valija“, Glasnik Zemaljskog muzeja u Bosni i Hercegovini, Sarajevo, ۱۹۱٦., str. ۸-۷.


u logoru pod Tatar-Pazarom.26 U njemu se Mehmed-paši prebacuju nemar i krivnja za pad Gabele, strogo mu se zapovijeda da mobilizira sve raspolo- žive snage i što prije oslobodi Gabelu. U suprotnom, prijeti mu se smrtnom kaznom. U fermanu se dalje zapovijeda da sve ovo ima sprovesti u koordi- naciji s namjesnikom Hercegovačkog sandžaka Selim-pašom27, bivšim janji- čarskim agom i namjesnikom Brusanskog sandžaka Abdulah-pašom, namje- snikom Jenišehirskog sandžaka Mehmed-pašom i namjesnikom Skadarskog sandžaka Sulejman-pašom, koji će mu se pridružiti sa svojom vojskom.

Drugi ferman naslovljen na Sulejman-pašu, namjesnika Skadarskog san- džaka, datiran je u trećoj dekadi mjeseca zu-l-kade 1105. (14. 23. jula 1694.) godine u logoru pod Beogradom.28 Kao i u prvom, i u ovome fermanu navode se imena ovih paša, kojima se zapovijeda oslobađanje Gabele: bosanskog beglerbega Mehmed-paše, namjesnika Hercegovačkog sandžaka Selim-paše, bivšeg janjičarskog age i namjesnika Brusanskog sandžaka Abdulah-paše i namjesnika Jenišehirskog sandžaka Mehmed-paše. Ovim fermanom Sulej- man-paši se, između ostalog, zapovijeda da u Gabelu prebaci jedan baljemez-



  1. Vidi prijepis fermana u: Tarih-i Enveri IV, str. 161-162 u rukopisu br. R-7304 u Gazi Husrev-begovoj biblioteci u Sarajevu.

  2. U oba fermana kao namjesnik Hercegovačkog sandžaka navodi se Selim-paša.

Namjesnik Skadra Sulejman-paša Blagajac kasnije je za neuspješan pokušaj povratka Gabele okrivio njega, pa ga je slijede godine veliki vezir s položaja namjesnika Hercegovačkog sandžaka premjestio u Livno za muhafiza. Muvekit (v.: Povijest Bosne I, str. 419 i 421) i Hammer (v.: Historija turskog / osmanskog/ carstva 3, str. 58) navode da je to bio Sulejman-paša, a Süreyya (v.: Sicill-i Osmani III, str. 55) i Bašagić (v.: Znameniti Hrvati, Bošnjaci i Hercegovci u Turskoj Carevini, str. 421) da je to bio Selim- paša. Bašagić navodi da je umro poslije 1110/1698. godine. Međutim, pouzdano se zna da je 1128/1716. godine ponovo bio na položaju namjesnika Hercegovkog sandžaka. U Državnom arhivu u Dubrovniku čuvaju se tri njegove bujuruldije. Jedna bujuruldija upućena je eminu u Stonu Mahmud-agi 25.